Eind 18e eeuw ontdekte een Engelse arts, Edward Jenner, dat als je een mens inspuit met koepokken, deze geen mensenpokken krijgt. Dit was het begin van wat wij nu een heel normale gang van zaken vinden: het vaccineren of inenten. De woorden vaccin en vaccinatie zijn dan ook afgeleid van het Latijnse 'vacca', wat koe betekent. Eind 19e eeuw ontwikkelde Louis Pasteur een vaccin tegen hondsdolheid (rabiës). Eind 20e eeuw zijn er voor de meeste ziekteverwekkers bij varkens geregistreerde vaccins beschikbaar, maar niet voor alle.

Anno 2010 ontbreken er nog steeds geregistreerde vaccins tegen enkele vervelende kiemen in de varkenshouderij, met name tegen de Streptococcen. De inzet van een autovaccin is dan een mogelijkheid. 

Wat is vaccineren?
Het principe van vaccineren is, dat je de afweer wakker maakt voor een virus of bacterie die in het lichaam zou kunnen komen. Dit doe je met een stof die op dit virus of deze bacterie lijkt, maar die geen ziekte veroorzaakt. Op het moment dat de indringer het lichaam binnenkomt, kan de afweer dan direct reageren, zodat het varken niet ziek wordt. Om de afweer alert te houden, moet het varken soms elk jaar weer gevaccineerd (ingeënt) worden.
Wat er na een enting gebeurt, vertoont overeenkomsten met het doormaken van een ziekte. Een voorbeeld: als een varken vlekziekte doormaakt en daarvan herstelt, zal het dier gedurende een bepaalde periode beschermd zijn tegen deze ziekte. Het varken heeft namelijk afweerstoffen (immuniteit) opgebouwd. Deze afweerstoffen maken de vlekziekte bacterie bij een volgende besmetting onwerkzaam, waardoor het varken gezond blijft. Helaas gaat het doormaken van een ziekte meestal gepaard met ziekteverschijnselen. Als een varken met een vaccin wordt geënt, zal het afweerapparaat van het dier daarop reageren door afweerstoffen te maken tegen de ziekte waartegen geënt is. Het gevolg is dat het varken gedurende een bepaalde periode is beschermd. Omdat het vaccin levende (maar niet ziekteverwekkende) of dode ziekteverwekkers bevat, zal het varken in dit geval niet ziek worden.

Voor welke varkensziektes zijn geregistreerde vaccins beschikbaar?
Tegen de meeste aandoeningen, die bij varkens voorkomen zijn geregistreerde vaccins beschikbaar. Geregistreerd wil zeggen dat het vaccin uitgebreid is onderzocht en getest en een Nederlandse (Reg NL), danwel Europese registratie (EU) heeft gekregen. Zo’n registratieproces duurt jaren en is een forse investering voor het betreffende farmaceutische bedrijf. Het is dan ook zaak dat het nieuw geregistreerde vaccin veel ingezet gaat worden in de varkenshouderij, daar anders de investering niet opweegt tegen de opbrengsten. Omdat de registratiekosten alleen maar zijn toegenomen, kijkt de farmaceutische industrie steeds kritischer naar de ontwikkeling van een geheel nieuw vaccin. Een voorbeeld van een nieuw vaccin dat wereldwijd zeer succesvol wordt ingezet is het Circo(PCV2)-vaccin. Hierbij zien we de gezonde situatie dat de varkens een veel betere weerstand verkrijgen en dat zowel de varkenshouder als de producent van het vaccin fors rendement behalen van de inzet van het vaccin.
Niet alle vaccins beschermen de varkens voor 100% tegen de betreffende aandoening. Kijken we naar de ervaringen in het veld van de verschillende vaccins, dan zien we dat bijvoorbeeld het vlekziektevaccin en het Aujeszkyvaccin bijzonder effectief zijn. Vaccins tegen ziekten als PIA en Clostridium zijn tot op heden veel minder effectief. De reden van het minder effectief zijn loopt uiteen. Dit kan doordat het vaccin niet alle componenten bevat van de kiem (Clostridium) of doordat het immuunapparaat onvoldoende geheugen opbouwt (PIA) of doordat bijvoorbeeld de kiem van gedaante verandert of nieuwe varianten van de kiem ontstaan (PRRS, Influenza). 

Voor welke varkensziektes zijn geen geregistreerde vaccins beschikbaar?
Er zijn verschillende aandoeningen in de varkenshouderij waar (nog) geen geregistreerde vaccins voor beschikbaar zijn. De belangrijkste die ontbreekt is het vaccin tegen Streptococcen. Waarom? Hoofdreden is dat er van de Streptococcus Suis-bacterie vele varianten zijn en dat op een bedrijf de variant die de ziekte veroorzaakt ook wisselt in de tijd. Andere kiemen waarvoor geen geregistreerde vaccins beschikbaar zijn, zijn bijvoorbeeld Stafylococcus Hyicus (smeerwrang), Bordetella, Mycoplasma Hyorhinnis, e.a.
Het is mogelijk om voor die kiemen waarvoor geen geregistreerde vaccins beschikbaar zijn een zogenaamd autovaccin in te zetten. Dit mag uiteraard alleen op voorschrift van de begeleidend dierenarts en kan alleen onder strikte voorwaarden. Ook humaan worden wel autovaccins al dan niet succesvol ingezet, bijvoorbeeld bij de behandeling van huid (melanomen) en dikke darm kanker. Bij de eerste inzet van zo’n vaccin is het zaak eerst een groep van bijvoorbeeld 10 zeugen te vaccineren als test, alvorens het middel in te zetten bij de andere zeugen. Op een beperkt aantal bedrijven worden deze autovaccins ingezet. Het veterinair laboratorium in Horst produceert al jaren deze vaccins en doet dit op geleide van de ziektedruk in de stal. Dat betekent dat het vaccin wordt aangepast op basis van de Streptococcen-stammen die op dat moment in de stal een rol spelen. De productie van het vaccin is relatief eenvoudig, maar vraagt wel een strikte veiligheidsborging. 

Wat zijn nu de resultaten van het auto-vaccineren?
Dat is een lastige vraag en het antwoord is nog lastiger. We weten het niet. Om hier achter te komen zou je een dubbelblind studie moeten doen op een aantal bedrijven gedurende een lange periode. Dit is tot op heden niet gedaan, dus we moeten het doen met de individuele ervaringen in het veld. En die indruk is veelal gematigd positief. Je ziet dat op die bedrijven waar het autovaccin wordt ingezet bij zeugen, dat die bedrijven dit ook blijven doen en dat de Streptococcendruk afneemt. Vaak worden er natuurlijk ook de benodigde managementmaatregelen genomen, dus dan blijft het lastig beoordelen welk effect van welke maatregel komt. Belangrijkste blijft het totaal effect en als dat positief is, dan komen we verder. De meest voorkomende reden waarom bedrijven toch stoppen met het auto-vaccineren van de zeugen, is dat de zeugen in de dracht telkens 2x geprikt moeten worden en dat blijft toch iets wat we liever niet doen.
Het autovaccineren tegen andere kiemen dan Streptococcen laat wisselende resultaten zien. Bijvoorbeeld het autovaccineren met de Stafylococ (smeerwrang) geeft wel extra bescherming, maar voorkomt niet alles en het autovaccin met de bedrijfseigen Clostridium (omdat de commerciële vaccins onvoldoende werken) geeft op enkele bedrijven een prima bescherming voor de biggen van vooral de gelten, daar waar andere bedrijven weinig effect zien van dit vaccin. 

Geregistreerd Streptococcen vaccin?
Juist in deze tijd waarbij de inzet van antibiotica in de varkenshouderij nog eens extra kritisch tegen het licht wordt gehouden, is de inzet van vaccins om ziekten te voorkomen toe te juichen. Vaak blijkt ook dat als we ons met zijn allen richten op de oplossing van een probleem, dat er dan ook oplossingen komen voor dat probleem (succes Circo vaccin). Het is dan ook zaak dat we ons nu met zijn allen richten op de oplossing van het Streptococcen probleem. Dat gebeurt uiteraard door in te zetten op de benodigde management maatregelen en door de inzet van natuurlijke weerstandverhogers (Laurinezuur is in deze een veelbelovende nieuwkomer), maar een veilig en effectief Streptococcen vaccin zou in deze zeer welkom zijn. Ooit is een farmaceutisch bedrijf begonnen met de ontwikkeling van een dergelijk vaccin, er is destijds ook een vaccin ontwikkeld voor bepaalde stammen van de Streptococ, maar dit geeft lang geen volledige bescherming. Nu is gebleken dat autovaccins hun beperkte toegevoegde waarde hebben, is het een uitdaging om met de huidige, nieuwe methodes van vaccinbereiding een wel effectief, geregistreerd en compleet Streptococcen vaccin te ontwikkelen op korte termijn. Een volgende stap op weg naar een varkenshouderij zonder Streptococcen. Een utopie?

---

Robin Holle, dierenarts varkens, preview artikel Varkensbedrijf

Uw reactie op dit artikel.

Geef uw eigen reactie door hier te klikken