Zwarte mest bij koeien

Zwarte mest bij koeien 
Koeien maken elke dag grote hoeveelheden mest en die mest kan van verschillende kleur en dikte zijn. Bruin gekleurde mest die glad is en waar géén stengeltjes of pitten in zitten vinden we “normale koeien mest”. Ook de geur moet niet sterk stinken.

Door verschillende voersoorten kan de mest van de koeien sterk veranderen en ook door afwijkende hoeveelheden voeropname wisselt de dikte van de mest vaak. Vooral als de koeien overgaan van vanuit de droogstand met een lage voeropname naar afkalven met duidelijk meer voer en vaak ook meer krachtvoer. Als de voerovergangen geleidelijk verlopen dan zal de mest zich ook geleidelijk aanpassen: de koe is tenslotte een herkauwer en het voer passeert langzaam (circa 2 dagen). 

Bijvoorbeeld bij veel snijmais voeren en te weinig eiwit aanvulling is de mest dik, licht bruin van kleur en vaak ook te veel onverteerde delen. Juist bij veel vers voorjaarsgras wordt de mest dun, donker tot zwart van kleur en bij “uitknijpen” vaak nog veel vezels aanwezig (is te snel gepasseerd en overschot aan onbestendig eiwit). Gezonde en goed producerende koeien kunnen soms ook te dunne en zwarte mest maken waarbij de koe vaak ook duidelijk ziek is. In dit artikel zal ik proberen de oorzaken en mogelijke oplossingen voor verbetering van de zieke koe  aan te geven. 

Zieke koeien met zwarte mest 
Eigenlijk zijn alle koeien met duidelijk dunne en zwarte mest gewoon ziek. Bij een rantsoen van bijna alleen te mals  en te eiwitrijk weidegras zie je bij de hele koppel koeien deze dunne zwarte mest (met ureum gehaltes in de melk van 35 en hoger). Ook dit zijn zieke koeien die tekort aan structuur krijgen en zichzelf vergiftigen met eiwit en ureum. Foutje in het rantsoen en dit is het resultaat. Oplossing is dus later beweiden, minder bemesten en vooral bijvoeren met structuur: grove voordroog, goed hooi, lucerne en snijmais.
Andere oorzaken van een koppel probleem met dunne zwarte mest zijn infecties met Salmonella, BVD virus en het probleem van “winter-diarree” (zeer waarschijnlijk een Corona-virus). Bij deze infecties hebben meerdere koeien duidelijk een temperatuur vehoging met koorts (> 39,5 graad Celsius). Dit zijn voor de boer en de koeien serieuze en ernstige problemen met veel schade. Bij winter-diarree is het herstel na een paar dagen duidelijk zichtbaar en is de rest schade bijna nul. Voor Salmonella en BVD is een duidelijke diagnose met u dierenarts bijzonder belangrijk en ook het plan van aanpak om de schade zo goed mogelijk te beheersen. Dit kan wel maanden tot een jaar duren!
Soms is een probleem van deze afwijkende mest bij meerdere koeien veroorzaakt door een voerfout: verkeerde meel in de verkeerde silo, een verkeerde kuil ingerekend (graskuilen op papier verwisseld) of de verkeerde hoeveelheid in de voermengwagen gedaan. Ook de verwisseling van kg product en kilo’s droge stof geeft helaas grote afwijkingen.
Al deze koppel aandoeningen zijn toch eenvoudig op te sporen door goed speurwerk en narekenen van de rantsoenen met het temperaturen van de koeien.  
 
Eén zieke koe met dunne zwarte mest 
Een koe die plotseling dun op de mest is met een donkere zwarte kleur heeft een ernstige aandoening. Goed speurwerk is ook hier belangrijk: zit er nog vers rood bloed bij? Zwarte mest is het gevolg van bloedafbroek ergens in het maagdarmkanaal. Bijvoorbeeld bij een Lebmaagbloeding (gevolg van een lebmaagzweer) en een bloeding in het begin van de dunne darm is de route nog lang en wordt het verse bloed afgebroken en in maagdarmkanaal en is de mest daardoor zwart. Is de bloeding meer verderop in de dunne darm of dikke darm dan is naast zwarte mest ook nog vers bloed zichtbaar. Bij een diffuse bloeding achter in de darm blijft  de koe of het kalf veel persen en is er geen mest meer te vinden en alleen nog bloed. Dit zie je wel bij een coccidiose infectie bij jonge kalfjes, maar ook bij een coccidiose infectie in de wei bij kalveren of pinken of vaarzen. Dit is voor de dieren zeer ernstig omdat veel darm oppervlak beschadigd is en de diagnose snel en goed gesteld moet worden voor een goed herstel. Weide-coccidiose komt gelukkig niet vaak voor, maar de laatste jaren wel vaker en de dieren zijn plots ziek en gaan ook snel dood bij afwachten. 

Bij darm beschadiging door ruw rectaal manipuleren ontstaat direct of de volgende dag een bloederige mest. Afblijven is de beste genezing, maar wel dagelijks temperaturen. Bij koorts in overleg met dierenarts behandelen met antibiotica en ontstekingsremmer.
De bloeding in het begin van het darmkanaal of in de lebmaag geeft pikzwarte mest als er veel bloed vrijkomt en de koe wordt steeds bleker: witte slijmvliezen en een wit uier. Door het bloedverlies wordt de koe ook steeds zwakker: sloom en wankel. Koorts hebben deze dieren zeker niet en meestal juist een te lage temperatuur (38 graden of lager). Dus vóór de zwarte mest is de koe al minder fit en geeft ze ook minder melk: 2x daags goed opletten en activiteit meten van de koeien. Bij een kleine bloeding in de lebmaag (meestal het gevolg van een lebmaagzweer die doorbreekt bij een bloedvat) is zeker herstel mogelijk. Inspuiten met een corticosteroid en een darmrelexans en eventueel een bloedtransfusie (5 liter van een droge koe) helpen om de koe op krachten te laten komen. Daarnaast 2x daags ingeven van lijnzaad met veel ruwvoer voeren en weinig eiwit voeren. Ook de koe de eerst dagen 1x per dag melken is een prima hulpmiddel voor een snel herstel.
Het optreden van lebmaagzweren is niet altijd precies duidelijk, maar zorgen voor een prima structuur voorziening in de pens van de koe is zeker bewezen: dus bij pasgekalfde koeien en vaarzen niet te snel het krachtvoer verhogen zonder een duidelijke toename van de ruwvoer opname. De koe krijgt dan een vorm van pensverzuring door te weinig herkauwen en een deel van het slecht verteerde voer uit de pens stroomt door naar de lebmaag en geeft daar problemen. Deze lebmaagwand aantasting kan pas veel later resulteren in zwarte mest.
 
Dick de Lange
Rundveedierenarts DAP Horst